glossariumclose

Sfinx

Sphinx.jpg

Aanduiding voor een wezen met het lichaam van een leeuw en het hoofd (of tenminste het gelaat) van een mens. Ook wel met de kop van andere dieren, zoals de ram (vooral verbonden met Amon-Re). In de meeste gevallen draagt de sfinx de zogeheten 'nemes'-hoofddoek, een koninklijke hoofdtooi. Het merendeel van de bekende beelden toont een liggende sfinx, maar er zijn ook afbeeldingen van staande en lopende sfinxen (soms ook als kleine beeldjes van brons); deze laatste categorie werd in de kunst wel verweven met het motief van het vertrappen van de vijanden. Het oudste fragment van een sfinx is waarschijnlijk het hoofd van een beeld van Djedefre, een zoon van Cheops (4e dynastie), gevonden in diens piramidecomplex. Het bekendst is de enorme sfinx van Giza, 73 meter lang en 20 meter hoog, gelegen naast de piramideweg van Chephren (4e dynastie). Deze sfinx, waarschijnlijk een afbeelding van Chephren zelf (volgens sommigen echter van Cheops), werd vanaf het Nieuwe Rijk gezien als een beeld van de zonnegod Re-Horachte. Hij werd toen 'Horus in de horizon' genoemd, in het Egyptisch 'Her-em-achet', hetgeen in het Grieks werd aangeduid als Harmachis. De cultus hiervan duurde vanaf de 18e dynastie tot in de Grieks-Romeinse Periode. De sfinx van Giza is in de loop der eeuwen meerdere malen deels onder het opgewaaide woestijnzand begraven maar steeds weer uitgegraven. Thoetmosis IV bijvoorbeeld kreeg hiertoe in een droom de opdracht, met de toezegging dat hij daarna koning zou worden. Deze met een orakel vergelijkbare gebeurtenis liet hij vastleggen op een stèle tussen de voorpoten van de sfinx. Sfinxen werden, tenminste vanaf het Nieuwe Rijk, vaak in rijen opgesteld aan weerszijden van processiewegen, behorend bij vele tempels. In sommige gevallen, zoals bij de tempel van Karnak, gaat het daarbij om sfinxen met de kop van een ram, het heilige dier van Amon, de god van Karnak. De aanduiding sfinx komt uit het Grieks, hoewel ook gesuggereerd is dat de naam afgeleid zou zijn van het Egyptische 'sjesep anch' ('levend beeld'), waarmee een sfinx in Egypte soms werd aangeduid.